Chiến lược
Bản đồ chiến lược: vẽ thế nào cho đúng quan hệ nhân quả
Bản đồ chiến lược là gì và vẽ thế nào cho đúng? Hướng dẫn từng bước theo Kaplan & Norton, ví dụ xưởng nội thất và bảng lỗi mũi tên nhân quả thường gặp.
Đăng ngày · 5 phút đọc
Nhiều công ty có danh sách mục tiêu đẹp nhưng vẫn không biết nên dồn lực vào đâu. Lý do thường là các mục tiêu đứng rời nhau: tăng doanh thu một nơi, đào tạo một nơi, không ai nói được việc này dẫn tới việc kia thế nào. Bản đồ chiến lược sinh ra để lấp đúng khoảng trống đó, bằng cách vẽ ra mối quan hệ nhân quả giữa các mục tiêu trên một trang giấy.
Bản đồ chiến lược là gì
Bản đồ chiến lược là sơ đồ một trang, trong đó các mục tiêu chiến lược được xếp vào bốn khía cạnh của Thẻ điểm cân bằng và nối với nhau bằng mũi tên nhân quả. Khái niệm này được Robert S. Kaplan và David P. Norton phát triển rõ trong cuốn «Strategy Maps» xuất bản năm 2004, như bước tiếp theo của BSC: thẻ điểm cho biết đo cái gì, bản đồ cho biết vì sao cần đo cái đó.
Chiến lược là một giả thuyết về nguyên nhân và kết quả. Bản đồ chiến lược là cách viết giả thuyết đó ra cho cả công ty cùng đọc.
Logic «nếu… thì…» đọc từ dưới lên
Bản đồ được đọc từ dưới lên. Khía cạnh Học hỏi và phát triển nằm dưới cùng vì đó là nền tảng: con người, hệ thống, văn hoá. Phía trên là Quy trình nội bộ, rồi Khách hàng, và trên cùng là Tài chính, nơi kết quả cuối cùng hiện ra. Mỗi mũi tên là một câu «nếu… thì…»: nếu thợ được đào tạo bài bản thì tỷ lệ lỗi giảm, nếu tỷ lệ lỗi giảm thì giao hàng đúng hạn.
Một mũi tên chỉ đáng vẽ khi bạn giải thích được nó bằng một câu như vậy và tin câu đó đúng với doanh nghiệp của mình. Nếu phải ngập ngừng, đó là chỗ cần bàn lại.
Quy trình vẽ bản đồ từng bước
- Chốt kết quả tài chính mong muốn: thường là tăng trưởng doanh thu, cải thiện biên lợi nhuận hoặc cả hai. Đây là đích của toàn bản đồ.
- Chọn giá trị đề xuất cho khách hàng: bạn thắng nhờ giá, chất lượng, tốc độ hay dịch vụ? Chọn một hướng chính.
- Xác định vài quy trình nội bộ then chốt: chỉ những quy trình tạo ra giá trị khách hàng đã chọn, không liệt kê mọi hoạt động.
- Xác định năng lực nền tảng: kỹ năng, công cụ, văn hoá cần có để các quy trình đó chạy tốt.
- Nối mũi tên nhân quả: đi từ dưới lên, kiểm từng mũi tên bằng câu «nếu… thì…».
- Gom thành chủ đề chiến lược: nhóm các chuỗi liên quan thành vài chủ đề, ví dụ «giao hàng đúng hẹn» hay «giữ chân khách».
Về quy mô, bản đồ của doanh nghiệp vừa và nhỏ thường chỉ cần khoảng 12 đến 20 mục tiêu: mỗi khía cạnh hai đến năm mục tiêu. Nhiều hơn thì bản đồ thành mớ chằng chịt, không ai nhớ nổi, và buổi họp rà soát sẽ sa vào chi tiết thay vì bàn chiến lược.
Ví dụ minh hoạ: xưởng nội thất
Giả sử một xưởng nội thất làm theo đơn đặt hàng, bán cho chủ nhà và các đơn vị thi công. Đây là ví dụ minh hoạ với số liệu giả định. Xưởng chọn hướng cạnh tranh là giao đúng hẹn và ít lỗi, vì khách thường phàn nàn nhất về trễ tiến độ. Chuỗi nhân quả của họ đọc từ dưới lên như sau.
- Học hỏi và phát triển: đào tạo thợ về quy chuẩn lắp ráp, mỗi thợ ít nhất 16 giờ trong năm.
- Quy trình nội bộ: giảm tỷ lệ sản phẩm phải làm lại từ 10% xuống 4%, nâng giao đúng hạn từ 80% lên 95%.
- Khách hàng: tăng tỷ lệ khách giới thiệu hoặc quay lại đặt thêm từ 20% lên 35%.
- Tài chính: tăng doanh thu 20% mà không tăng chi phí bảo hành.
Chuỗi này đọc rất tự nhiên: đào tạo thợ thì giảm lỗi, giảm lỗi thì giao đúng hạn, giao đúng hạn thì khách quay lại và giới thiệu thêm, nhờ vậy doanh thu tăng. Khi quý sau doanh thu chưa lên, ban giám đốc không cần đoán mò. Họ lần ngược theo mũi tên để xem mắt xích nào chưa đạt: đã đào tạo đủ chưa, tỷ lệ làm lại có giảm không.
Kiểm tra mũi tên nào đang sai
Bản đồ vẽ xong chưa phải là bản đồ đúng. Hãy dành một buổi họp để rà từng mũi tên và đối chiếu với bảng lỗi thường gặp dưới đây.
| Dấu hiệu | Vấn đề | Cách sửa |
|---|---|---|
| Mục tiêu không có mũi tên nào nối vào hoặc đi ra | Mục tiêu đứng riêng, thường là việc quen làm chứ không phải chiến lược | Tìm mũi tên hợp lý hoặc bỏ mục tiêu khỏi bản đồ |
| Mũi tên đi từ trên xuống, ví dụ doanh thu dẫn tới đào tạo | Đảo chiều nhân quả, nhầm kết quả với nguyên nhân | Đọc lại bằng «nếu… thì…» và vẽ lại theo chiều từ dưới lên |
| Khía cạnh Khách hàng chỉ có «tăng doanh thu» | Lẫn mục tiêu tài chính vào khía cạnh khách hàng | Chuyển về Tài chính, ở Khách hàng đặt mục tiêu như giữ chân hay hài lòng |
| Quá nhiều mục tiêu, mũi tên chằng chịt | Không chọn trọng tâm | Giữ lại mục tiêu thật sự tạo khác biệt, gom theo chủ đề chiến lược |
| Mục tiêu viết chung chung như «nâng cao chất lượng» | Không đo được, không giao được người chịu trách nhiệm | Viết lại cụ thể, gắn KPI và người phụ trách |
Sau mỗi kỳ, hãy so số liệu thực tế với logic trên bản đồ. Nếu mục tiêu phía dưới đã xanh mà mục tiêu phía trên vẫn đỏ, có thể mũi tên nối giữa chúng chưa đúng và cần được xem xét lại, chứ không hẳn là nhân viên làm chưa tốt. Đó chính là lúc bản đồ phát huy giá trị: nó cho bạn học từ số liệu thay vì chỉ chấm điểm.
Dùng thử 5F BSC miễn phí 14 ngày
Áp dụng ngay điều vừa đọc: chọn ngành, lấy KPI từ thư viện có sẵn, giao người nhập số. Dùng thử 14 ngày gói Chuyên nghiệp, không cần thẻ ngân hàng.